Rosjanie zabili parafian i proboszcza

2014-09-19 21:48:06 (ost. akt: 2014-09-19 21:53:26)

Na Mazurach jest wiele miejsc, gdzie zachowały się pamiątki po związane z I wojną światową. To najczęściej epitafia upamiętniające poległych żołnierzy. W Sątopach jest też inny pomnik. To pomnik na masowym grobie zamordowanych przez Rosjan cywilów.

Rosjanie zabili parafian i proboszcza

Autor zdjęcia: Aloys Lindenblatt - Foto Atelier Bischofstein.


To nie jedyna tragiczna historia z okresu I wojny jaką udało mi się odnaleźć, nieco pogłębić i opisać.

Epitafium poległych żołnierzy
Na murach gotyckiego, średniowiecznego kościoła pw. świętego Jodoka zachowały się metalowe tablice z nazwiskami mieszkańców sątopskiej parafii, którzy zginęli na różnych frontach I wojny. Nazwiska upamiętniono na dwóch tablicach umieszczonych po obu stronach trzeciej z płaskorzeźbą ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa i klęczących po obu stronach krzyża umundurowanych żołnierzy. Nad krzyżem umieszczono napis:

DEN IM WELTKRIEGE GEFALLENEN HELDEN 1914-1918 (Bohaterom poległym w wojnie światowej 1914-1918)

Na wspomnianych już tablicach wiszących obok płaskorzeźby z ukrzyżowanym Jezusem umieszczono nazwiska i imiona (czasem skrócone) 55. poległych oraz nazwy miejscowości z których żołnierze pochodzili.

Santoppen - Sątopy, Bischdorf - Sątopy-Samulewo, Tornienen - Tarniny, Niederhof - Nisko, Rosenschön - Nowa Wieś Reszelska, Schwedhofen - Świdówka (Miejscowość nie istnieje. Tę nazwę nosiły dobra ziemskie na zachód od Tarnin w gm. Kolno leżące przy rzece Sajnie.)


Oto dane sątopskich parafian poległych w bitwach i walkach I wojny światowej:

ALEX Franz Heinrichsdorf
ALSHUT Valent. Tornienen
ANGRICK Aloisi Tornienen
BORCHERT Fran. Bischdorf
BRAUN Josef Santoppen
BRIESKORN Jos. Santoppen
ERDMANN Franz Santoppen
FLAKOWSKI Aug. Schwedhöfen
FREITAG Franz Santoppen
FRIESE Jacob Heinrichsdorf
GOERICK Edua. Heinrichsdorf
GREDIG Augus. Tornienen
GRUNHEIT Joh. Tornienen
GUECK Franz Santoppen
HARTWIG Otto Santoppen
HERHOLZ Ernst Heinrichsdorf
HINZMANN Anton Schwedhofen
HINZMANN Juliu. Schwedhofen
HUHN Franz Heinrichsdorf
JASCHINSKI Jos. Tornienen
KASTILAN Aug. Heinrichsdorf
KASTILAN Aug. Heinrichsdorf
KAUFMANN Hug. Niederhof
KLAKOWSKI Hug. Santoppen
KLEIN Josef Tornienen
KONEGEN Eras. Tornienen
KONEGEN Leo Tornienen
KRAKAU Anton Tornienen
KRAUSE Bernh. Heinrichsdorf
KRUSCHEWSKI Fra. Heinrichsdorf
KRUSCHEWSKI Joh. Heinrichsdorf
LATTKI August Santoppen
LILIENTHAL Bern Santoppen
LORRA Josef Santoppen
MARSCHALL Luis Niederhof
MISCHEWSKI Fra. Heinrichsdorf
MISCHORR Anton Heinrichsdorf
NIESWANDT Fr. Santoppen
PENKERT Josef Tornienen
POHL Josef Santoppen
ROCHEL Emil Santoppen
ROGALL August Santoppen
ROHDE Andreas Tornienen
RUTKOWSKI Wla. Tornienen
SCHIMMELPFENNIG Niederhof
SCHLEGEL Joh. Bischdorf
SETH Eduar. Heinrichsdorf
SETH Anton Bischdorf
SKOTTKI Andre. Tornienen
STURMANN Joh. Santoppen
TOLKSDORF Jose. Rosenschön
WASCHKI Julius Tornienen
WEIHS Johan Santoppen
WIEN Aloisius Heinrichsdorf
WIERZOCH Ant. Santoppen


Wykonanie tych tablic zabrało jednak dość dużo czasu i wymagało pokaźnych funduszy. Wykonał je w 1922 roku Hugo Bürger, w swej pracowni w Paderborn Zanim ten pomnik poległych umieszczono w ścianie kościoła, pamięć poległych parafian uczczono skromniej i w znacznie prostszy sposób.



Głaz i dąb na skwerze
Do dziś na skwerze, w rozwidleniu dróg w Sątopach, przed olbrzymim dziś dębem, stoi wkopany w ziemię granitowy głaz. Pochylił się i częściowo zapadł w ziemię. Kilka lat temu odkopałem go częściowo, uwidaczniając napis jaki w nim wyryto. Napisano tam: Unseren geffallenen Helden, czyli "Naszym poległym Bohaterom". To pierwotny pomnik upamiętaniający żołnierzy z parafii w Sątopach.

Zarówno głaz, jak i dąb oraz metalowe tablice na murach kościoła nie są niczym nadzwyczajnym. Takich pamiątek, w różnej formie, w kościołach, w przedsionkach kościołów (np. kościół św. Jana Ewangelisty w Bartoszycach), przy kościołach (kościół w Grzędzie) oraz na skwerach wsi i miasteczek zachowało się stosunkowo wiele. Stosunkowo dużo jest miejsc upamiętnienia ale poległych żołnierzy. Znacznie mniej, innych ofiar I wojny.



Krzyż upamiętniający
pomordowanych cywilów

W Sątopach zachował się pomnik postawiony na masowym grobie zamordowanych mieszkańców Sątop i okolic. Tej zbrodni dokonali 28 sierpnia 1914 r wycofujący się, po klęsce pod Tannenbergiem, żołnierze rosyjscy. W zemście za druzgocącą porażkę palili uprawy i budynki.

W pobliżu gospody w Sątopach, stojącej niegdyś u podnóża wzgórza kościelnego, rozstrzelali 16 cywilów - mieszkańców Sątop, Warpun, Wojkowa i nauczyciela gimnazjum z Reszla. Tego samego dnia zastrzelono też proboszcza parafii w Sątopach Wernera. Jego ciało pochowano jednak w innym niż pozostałych miejscu.

Piszę, że to rzadkość, bo na pomniku zachował się napis wyraźnie wskazujący kto tej zbrodni dokonał, co w okresie PRL mogło być, co najmniej, niemile widziane przez ówczesne władze. Być może nikt jednak, słabo widocznych, napisów o zbrodni rosyjskiej nie zauważył.

To możliwe, bo nawet starsi mieszkańcy Sątop, których pytałem o pomnik nie wiedzieli jakie wydarzenie upamiętnia. Jeden z mieszkańcow zapamiętał tylko, że wokół tego białego, kamiennego krzyża był kiedyś żywopłot okalający owalny teren o znacznie większej niż typowe groby powierzchni. Żywopłot zniknął a na wspomnianym owalu znajdują się teraz współczesne groby.

Z niemałymi trudnościami zdołalem odczytać wszystkie napisy wyryte przez C. Kuchta z Olsztyna, który ów pomnik zaprojektował i wykonał.

Oto one:

Hier ruhen (Tu spoczywają)

Anton Fittkau - Santoppen - 24 Jahre alt
Franz Gischarowski - 29
Julius Gosse - 57
Bernhard Käse - 17
Anton Neuwald - 69
Daniel Rittel - 58
Bernhard "" - 22
Valentin Rogall - 58
Franz Stockdreher - 40
Franz Weiss - 58
Peter Görigk - Heinrichdorf - 59
Franz Gerigk - 59
Prof. August Kallweit - Rössel - 56
Katharina "" - 59
Barbara Lompa - Warpuhnen - 52
Paul "" - 16

Am 28 August 1914 von den Russen erschossen (28 sierpnia 1914 rozstrzelani przez Rosjan)

Herr gib ihnen die ewige Ruhe (Pan da im wieczny odpoczynek)

Na "tylnej ścianie" krzyża napisano:

Ruhet sanft! (Wieczne odpoczywanie!)
Gott spricht Mein ist die Rache! (Bóg mówi, że pomsta jest Jego!)
V. Mos. 32.35. (oznaczenie wersetów ze Starego Testamentu - Księga Powtórzonego Prawa, czyli V. Księga Biblii, Mos. (Moses) - Hymn Mojżesza, rozdz. 32, werset 35 - "Moja jest odpłata i kara, w dniu, gdy się noga ich potknie. Nadchodzi bowiem dzień klęski, los ich gotowy, już blisko")




Zastrzelony proboszcz
Nie wymieniono tu nazwiska Werner, czyli nazwiska ówczesnego proboszcza, również rozstrzelanego tego samego dnia. Wszystko wskazuje na to, że został pochowany w innym miejscu na cmentarzu a jego grób nie przetrwał do dzisiejszych czasów. Jest natomiast w Sątopach krzyż stalowy, otoczony ogrodzeniem, który najprawdopodobniej upamiętnia miejsce zastrzelenia księdza. Stoi przy drodze prowadzącej w kierunku Reszla między kościołem a przejazdem kolejowym, po prawej jej stronie.

Masowy grób na cmentarzu parafialnym w Sątopach nie był pierwotnym miejscem pochówku rozstrzelanych mieszkańców. Archiwalne zdjęcia pokazują, że pierwotnie pochowano ich w jednym z ogrodów we wsi a grób oznaczono roślinami ułożonymi w kształt Żelaznego Krzyża. Dopiero po upływie kilku lat szczątki ekshumowano i przeniesiono na cmentarz.

Andrzej Grabowski
a.grabowski@gazetaolsztynska.pl




Komentarze (2)

Dodaj komentarz Odśwież

Zacznij od: najciekawszych najstarszych najnowszych

Dodawaj komentarze jako zarejestrowany użytkownik - zaloguj się lub wejdź przez FB

  1. historyk #1519510 | 83.24.*.* 24 paź 2014 14:27

    Niemcy 30-y lat później uruchomią przemysłowe i wysokowydajne ubojnie dla ludzi: Auschwitz, Treblinka, Sobibór, Bełżec, Chełmno n/Nerem, Stutthow, Majdanek.....etc. Proponuję oglądnąć stronę planów III Rzeszy/ Generalostplan/

    ! - + odpowiedz na ten komentarz

  2. miejscowy #1488942 | 37.24.*.* 20 wrz 2014 07:24

    Napisac jeszcze dalszy prawdziwy los tych mieszkancow,gdzie sa obecnie ich potomkowie.Ilu zostalo zamordowanych i przez kogo.

    Ocena komentarza: warty uwagi (6) ! - + odpowiedz na ten komentarz